توسط ابى حنيفه ( متوفى 150 ه ق ) نوشته شده است . « 1 » امّا ابن نديم در كتاب فهرست خود از محمّد بن حسن شيبانى ( قاضى القضاة هارون الرشيد ، متوفى 182 يا 189 ه ق ) نام مىبرد « 2 » و در كتاب‌هاى مقدمهء ابن خلدون « 3 » و كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون « 4 » آمده : اوّل مؤلف در اصول محمد بن ادريس شافعى متوفى 204 ه ق است . و در كتاب وفيات الاعيان « 5 » ابن خلكان همچنين كتاب اعلام زركلى « 6 » آمده : اوّل تأليف در اصول توسط ابى يوسف ( يعقوب بن ابراهيم معروف به ابى يوسف ، قاضى القضاة خلفاى عباسى ، متوفى 182 ه ق ) بوده است . دكتر محمود شهابى استظهار مىكند : اوّل تأليف در اصول توسط ابى يوسف و يا محمد بن حسن شيبانى است . « 7 » و دكتر ابو الحسن محمدى نيز معتقد است : اين كار توسط شافعى صورت گرفته است . « 8 » . با توجّه به مطالب گذشته بايد گفت : اوّلين كتابى كه در اصول تأليف شده توسط هشام بن حكم ( متوفى 179 ه ق ) به نام الالفاظ و مباحثها بوده ، و سپس يونس بن عبد الرحمن كتاب اختلاف الحديث و مسائله « 9 » را تأليف نموده ، و دربارهء تعارض دو حديث و مسئلهء تعادل و تراجيح در آن سخن گفته است و آن دو بزرگوار از شيعيان به نام بودند ، زيرا هشام بن حكم از شاگردان امام صادق ( ع ) و يونس بن عبد الرحمن از شاگردان امام موسى كاظم ( ع ) بوده‌اند . شيخ آقا بزرگ مىگويد : امام صادق ( ع ) چهار هزار شاگرد تربيت كرد كه چهارصد نفر از آنان مطالب گوناگونى را كه از آن حضرت مىشنودند ، ضبط مىكردند و موضوعات مربوط به قواعد احكام را به صورت « اصل » يادداشت مىكردند ، كه از جمع‌آورى آن « اصول اربعمائه » « 10 » پديد آمده است ، كه منشأ تأليف چهار كتاب مورد اعتماد شيعه به نامهاى : 1 . كافى ( تأليف كلينى ، متوفى 329 ه ق ، مشتمل بر 16199 حديث ) ، 2 . من لا يحضره الفقيه ( تأليف صدوق ، متوفى 381 ه ق ، مشتمل بر 9044 حديث ) ، 3 . تهذيب ( تأليف شيخ طوسى ، مشتمل بر 12590 حديث ) ، 4 . استبصار ( تأليف شيخ طوسى ، متوفى 460 ه ق ، مشتمل بر 5511 حديث ) مىباشد . « 11 » اصول بعد از غيبت كبراى امام زمان ( ع ) اوّلين كسى كه بعد از « 12 » غيبت امام زمان ( ع ) به اصول فقه تمسك جست ابو محمد حسن بن على بن

--> نقل قول از سيوطى مىگويد : منظور سيوطى اين است كه در ميان ائمهء اربعه از اهل سنّت اوّلين تأليف در اصول فقه از شافعى است . ( 1 ) . ملاك استنباط ، ص 9 . ( 2 ) . فهرست ابن نديم ، ص 378 . ( 3 ) . مقدمهء ابن خلدون ، ص 360 . ( 4 ) . كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون ، ج 1 ، ص 111 . ( 5 ) . وفيات الاعيان و انباء ابناء الزمان ، ج 6 ، ص 382 . ( 6 ) . اعلام قاموس تراجم ، ج 8 ، ص 193 . ( 7 ) . فوائد الاصول ، ج 1 ، ص 7 . ( 8 ) . مبانى استنباط حقوق اسلامى ، ص 12 . ( 9 ) . تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، ص 310 . اصول الاستنباط ، ص 41 . ( 10 ) . به مبحث اصول اربعمائه رجوع شود . ( 11 ) . حصر الاجتهاد ، ص 41 . ( 12 ) . در كتاب تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، ص 311 ، اوّل از ابو سهل نوبختى ، سپس حسن بن موسى نوبختى و بعد از آن دو ، از ابن جنيد نام مىبرد .